Participatie in het onderwijs, ofwel participatieve didactiek, gaat een stap verder dan activerende didactiek. Natuurlijk helpt het als studenten niet alleen luisteren, maar ook discussiëren, samenwerken, onderzoeken en oefenen.
Maar wat is participatie in het onderwijs dan precies? In participatief onderwijs zijn studenten niet alleen actief binnen het onderwijs dat wij voor hen hebben bedacht, ze krijgen ook invloed op dat onderwijs zelf.
Daar zit een andere kijk op studenten achter. Zien we hen vooral als mensen die nog iets moeten leren en daarom sturing nodig hebben? Of ook als mensen die mede vorm kunnen geven aan hun eigen leren?
Daar begint participatief onderwijs.
Van activerend naar participatief onderwijs
In ons laatste artikel over activerende werkvormen stelden we de vraag: wat wil je eigenlijk activeren? Studenten iets laten dóén is immers nog niet hetzelfde als ze aan het leren krijgen.
Bij participatieve didactiek komt daar een nieuwe vraag bij: waar mogen studenten invloed op hebben?
Een groepsdiscussie kan heel activerend zijn. Maar als de docent het onderwerp, de vraag, de werkwijze en het gewenste resultaat bepaalt, ligt de regie nog steeds bij de docent. Bij participatief leren nodig je studenten niet alleen uit om mee te doen, maar ook om mee te bepalen.
| Activerend onderwijs | Participatief onderwijs | |
| Centrale vraag | Hoe krijg ik studenten actief aan het leren? | Waarop kunnen studenten invloed hebben? |
| Focus | Activiteit en leren | Invloed en eigenaarschap |
| Rol student | Actieve lerende | Mede-vormgever |
| Rol docent | Ontwerpt en begeleidt | Deelt bewust de regie |
Participatief onderwijs is dus óók activerend. Maar er wordt iets aan toegevoegd: invloed.
Participatieve didactiek begint bij je mensbeeld
Participatieve didactiek is niet in de eerste plaats een verzameling werkvormen. Het gaat over je mindset en het mensbeeld waarmee je naar studenten kijkt.
Een student begint niet op nul. Studenten brengen ervaringen, ideeën, interesses en vragen mee. Dat betekent niet dat de docent overbodig wordt. Integendeel. De docent brengt expertise mee, bewaakt leeruitkomsten, creëert kaders en helpt studenten verder.
Maar binnen die kaders kun je jezelf steeds opnieuw afvragen:
Wat moet ik hier bepalen en wat kunnen studenten zelf bepalen?
Het gaat over een gezonde balans tussen bewust kiezen waar je de regie houdt en waar je haar deelt.
Drie voorbeelden van participatief onderwijs
Participatie in het onderwijs kan klein beginnen. Je hoeft niet morgen je hele curriculum aan studenten over te dragen.
Open Spaces
Een voorbeeld dat wij regelmatig gebruiken is Open Space. Je reserveert één tot twee uur en formuleert een centrale, sturende vraag. Vervolgens brengen studenten zelf onderwerpen en vragen in en creëren zo samen de agenda . De studenten bepalen zelf aan welke gesprekken ze deelnemen.
Zo geef je participatie in het onderwijs heel concreet vorm: de kaders zijn er, maar binnen die ruimte bepalen studenten mede wat er gebeurt. Hun eigen vragen, ideeën en ervaringen doen ertoe.
Een stuk curriculum bewust niet invullen
Je kunt participatief onderwijs ook structureler organiseren.
Bij onderwijsontwikkeling hebben we curricula ontworpen waarin we bewust delen niet invulden. De leeruitkomsten en centrale leervraag waren helder, maar de weg ernaartoe lag niet vast.
In plaats van lessen, opdrachten en bronnen vooraf te bepalen, kregen studenten de vraag: hoe willen jullie dit onderzoeken? Wat hebben jullie nodig om antwoord te vinden op deze leervraag?
Misschien nodigen ze iemand uit de beroepspraktijk uit, doen ze onderzoek, voeren ze een experiment uit of organiseren ze zelf een bijeenkomst. De docent helpt, bevraagt en brengt expertise in, maar vult de route niet vooraf in.
Dat vraagt verantwoordelijkheid van studenten én vertrouwen van docenten.
En wat als studenten de hele school overnemen?
Participatie in het onderwijs kan nog een stap verder gaan.
Voor een opleiding trainden wij het volledige docententeam voor een dag. Om het onderwijs door te laten gaan, kreeg een groep vierdejaarsstudenten de verantwoordelijkheid om gedurende deze dag het onderwijs over te nemen, ook voor andere leerjaren.
De studenten bereidden dit wekenlang voor. Ze bepaalden wat belangrijk was, ontwierpen het onderwijs en organiseerden de dag. Toen het zover was, waren de docenten bij ons in training en waren de studenten in de lead.
De dag verliep ontzettend goed.
Het interessante is misschien niet eens dát studenten dit kunnen maar wat ervoor nodig was om ze die kans te geven: een docententeam dat zegt: wij vertrouwen erop dat jullie dit kunnen.
Waarom is participatie in het onderwijs belangrijk?
Participatief leren kan bijdragen aan meer eigenaarschap, betekenis en betrokkenheid. Eigen vragen en ervaringen krijgen een plek en het leerproces wordt daadwerkelijk meer van de student zelf. En dit alles binnen de kaders van het curriculum.
Maar invloed betekent ook verantwoordelijkheid. Als je mag kiezen, moet je leren kiezen. Als jouw stem ertoe doet, moet je nadenken over wat je ermee wilt. En als je mede-eigenaar bent van het leerproces, moet je (leren) durven naar voren te stappen.
Hoe geef je studenten meer invloed?
Je hoeft daarvoor niet meteen een dag je school uit handen te geven. Kijk eens naar een les, module of curriculum en stel jezelf drie vragen:
- Wat ligt vast en waarom eigenlijk?
- Waar zouden studenten zelf keuzes in kunnen maken?
- Welke ruimte durf ik bewust open te laten?
Dat kan gaan over onderwerpen, leervragen, bronnen, samenwerking, de manier waarop studenten willen leren of de vorm waarin ze laten zien wat ze geleerd hebben.
Als je serieus deze vragen gaat onderzoeken en kleine beetjes regie overdraagt, ben je begonnen met participatie in jouw onderwijs.
Meer ontdekken over participatie in het onderwijs?
Hopelijk heeft dit artikel je geïnspireerd om studenten meer invloed te geven op hun eigen onderwijs. Wil je verder ontdekken hoe je participatie in het onderwijs vormgeeft en participatief onderwijs in de praktijk brengt? Plan dan gerust een adviesgesprek met Diederik, sluit aan bij een van onze gratis online inspiratiesessies of download onze brochure. Al onze trainingen zijn beschikbaar als incompanytraject. Daarnaast bieden we drie trainingen aan via open inschrijving.