Veel opleidingen in het mbo en hbo zitten midden in een vorm van onderwijsvernieuwing: de druk om relevant te blijven in een snel veranderende wereld is groot.
Onderwijsvernieuwing gaat daarbij niet alleen over curriculumontwerp, maar bijvoorbeeld ook over didactiek, toets- en onderwijsvisie, docent-professionalisering, Leven Lang Ontwikkelen (LLO), organisatie- en teamontwikkeling.
Wie als opleidingsmanager midden in zo’n traject zit, weet ook: onderwijsvernieuwing is geen rationeel proces. Het is complex, menselijk en soms ronduit taai.
Dock20 begeleidt ruim 10 jaar opleidingen bij dit soort trajecten en we zien vaak dezelfde patronen terug. Mooie plannen die stranden. Teams die niet in beweging komen. Of juist processen die zoveel weerstand opleveren dat het vertrouwen afneemt.
De vraag die ons bezighoudt is: hoe organiseer je onderwijsvernieuwing zó dat het werkt?
In dit artikel delen we onze belangrijkste inzichten.
1. Durf het oude los te laten (maar gooi het niet weg)
Een van de grootste valkuilen in onderwijsvernieuwing en curriculumontwerp: denken dat je iets nieuws maakt, terwijl je ongemerkt het oude repliceert.
Veel bestaande structuren zijn sterk en hebben zich bewezen. Maar juist daardoor sluipen ze vaak onbewust weer het nieuwe ontwerp in.
Ideaal begint (onderwijs)vernieuwing daarom vaak met loslaten. Loslaten van aannames en structuren. Begin met vragen stellen als:
- Hoe ziet een ideale onderwijsweek eruit?
- Moet je toetsen (zoals je dat nu doet)?
- Moet onderwijs altijd in vakken of modules georganiseerd zijn?
- Zijn je studenten ook professionals die zich laten bijscholen? (LLO)
- Moeten alle studenten hetzelfde programma in hetzelfde tempo doorlopen?
- Is een les van 50 minuten eigenlijk wel logisch? Of ga je liever in dagdelen werken?
- Moet een docent altijd “voor de groep” staan?
- Wanneer is leren eigenlijk ‘klaar’ en toetsbaar?
- Moet alles vooraf dichtgetimmerd zijn, of mag het ook gaandeweg ontstaan?
- Wat betekent ‘kwaliteit van onderwijs’ eigenlijk voor ons?
Door eerst aannames los te laten, ontstaat ruimte om echt opnieuw te ontwerpen om daarna bewust te bepalen wat je wilt behouden.
Dat vraagt om vertraging, zodat je later kunt versnellen. Die vertraging zorgt ervoor dat je later sneller en consistenter kunt ontwikkelen.
2. Werk met een helder traject en ontwerp je sessies bewust
Onderwijsvernieuwing vraagt om een doordacht proces. Wat wij vaak zien werken, is een steeds herhalend ritme van drie fases:
- Divergeren – verbreden, onderzoeken, ideeën genereren
- Emergeren – keuzes maken uit de veelheid
- Convergeren – uitwerken en concretiseren
Deze fases wisselen elkaar continu af.
De grootste valkuil? Het overslaan van de emergerende fase.
Teams blijven dan hangen in ideeën, maar hakken geen knopen door. Het gevolg: veel energie, weinig resultaat.
Succesvolle trajecten bouwen daarom expliciete momenten in waarop keuzes worden gemaakt. Duidelijk, zichtbaar en gedragen.
Daarnaast vraagt dit om goed ontworpen sessies. Zonder sturing op het proces verzanden bijeenkomsten al snel in praten in plaats van doen.
Werk daarom met een lichte structuur: korte, gerichte ontwerpsprints, afgewisseld met momenten van reflectie en keuze. Juist die structuur helpt om creativiteit aan te wakkeren in plaats van te beperken.
Combineer daarbij focus en tempo met voldoende lichtheid en ruimte.
Juist die combinatie zorgt ervoor dat teams niet alleen blijven praten over onderwijsvernieuwing — maar ook daadwerkelijk iets neerzetten.
3. Organiseer betrokkenheid in cirkels voor sterke onderwijsvernieuwing
Niet iedereen hoeft overal bij betrokken te zijn, maar iedereen moet zich wel betrokken voelen. Een effectieve manier om dat te organiseren is werken met verschillende “cirkels”. Je kunt het bijvoorbeeld als volgt organiseren:
- Stuurgroep – houdt zicht op en bewaakt het grotere proces (bij kleinere processen hoeft dit geen groep te zijn. Deze taak ligt dan bij de manager).
- Kernteam – dit team vormt het hart van het ontwikkelproces. Het is klein en verantwoordelijk voor voortgang en uitwerking.
- Meedenk-teams – grotere groep die meedenkt op specifieke momenten.
- Brede groep – Hiermee bedoelen we het voltallige docententeam. Deze groep levert via goed ontworpen sessies input op concrete vraagstukken die langskomen.
- Werkveld & studenten – als reality check op enkele momenten.
Door deze structuur ontstaat focus én draagvlak.
4. Zorg voor de juiste rollen in je team
Succesvolle onderwijsvernieuwing vraagt om verschillende typen mensen:
- Vernieuwers – brengen beweging en ideeën
- Visionairs – schetsen een aantrekkelijk toekomstbeeld en creëren richting
- Beheerders – bewaken wat waardevol is uit het bestaande systeem
- Verbinders – overbruggen verschillen en voorkomen polarisatie. Zij houden ook contact met de rest van het docententeam.
Juist de spanning tussen deze rollen maakt een traject sterk, mits goed begeleid.
Wanneer je beheerders buitensluit, kan weerstand ontstaan. Wanneer je vernieuwers mist, kan stilstand ontstaan. Wanneer er geen visionair is, kan richtingloosheid ontstaan.
5. Creëer eigenaarschap en mandaat door het team zelf te laten kiezen
Wij zien dat een kernteam vaak wordt samengesteld “van bovenaf”. De kans bestaat dat dit team niet het draagvlak van de collega’s krijgt en er wrijving ontstaat tussen mensen.
Wij doen het vaak andersom:
- Laat het team bepalen aan welke voorwaarden een kernteam moet voldoen (denk aan een vacaturetekst)
- Vraag vervolgens: wie stapt naar voren?
- Doe een gezamenlijke check: voldoet dit team aan de criteria? Missen we nog iemand?
- Laat de rest van het team expliciet mandaat geven door eveneens een stap naar voren te zetten (of anders aangeven wat of wie er ontbreekt).
Dit doet drie dingen tegelijk:
- Het creëert draagvlak
- Het vergroot eigenaarschap
- Het zorgt vaak voor een verrassende samenstelling
6. Werk met de GESET-mindset
Een grote energielek in teams: perfectionisme, micromanagement en eindeloos discussiëren.
Docenten willen kwaliteit leveren en blijven daardoor soms te lang hangen in details.
De GESET-mindset helpt. De letters staan voor: Good Enough for now, Safe Enough to Try
In plaats van alles tot 100% uitwerken:
- Werk tot ongeveer 70%
- Ga door met het volgende onderdeel
- Blijf itereren en kom later terug om iets af te maken
Dit zorgt voor tempo, flexibiliteit en minder gehechtheid aan tussenproducten.
7. Faciliteer tijd, ruimte en begeleiding voor het kernteam om te werken aan onderwijsvernieuwing
Onderwijsvernieuwing vraagt niet alleen om een goed proces, maar ook om de juiste randvoorwaarden. Een van de belangrijkste: tijd en ruimte voor het kernteam.
In de praktijk zien we vaak dat kernteams tussendoor, in losse uurtjes, proberen te werken aan onderwijsvernieuwing. Dat leidt zelden tot kwaliteit of echte voortgang.
Effectiever is het om te werken met langere aaneengesloten blokken: een dagdeel of liever nog: een volledige dag of zelfs af en toe een tweedaagse.
Dit zorgt voor focus, diepgang en betere besluitvorming.
Daarnaast is het essentieel dat deze sessies goed worden voorbereid en begeleid. Deze rol helpt om:
- de voortgang te bewaken
- keuzes expliciet te maken
- en te voorkomen dat gesprekken verzanden
Door tijd, structuur en begeleiding serieus te nemen, vergroot je de kans dat het kernteam daadwerkelijk stappen zet, in plaats van alleen maar goede gesprekken voert.
Tot slot: onderwijsvernieuwing is mensenwerk
Misschien wel het belangrijkste inzicht: onderwijsvernieuwing gaat zelden mis op inhoud. Het gaat mis op:
- draagvlak
- vertrouwen
- proces
- samenwerking
Als opleidingsmanager heb je daarin een cruciale rol. Maar die rol is delicaat.
Te veel sturen → team leunt achterover
Te veel loslaten → proces verzandt
De kunst is: regie houden zonder zelf aan het stuur te zitten. Je bewaakt het proces, de voortgang en de kaders, maar het team doet het werk. Wie daarin investeert, vergroot de kans dat het vernieuwde onderwijs niet alleen op papier klopt, maar ook daadwerkelijk gaat leven in de praktijk.
Wil je samen met andere onderwijsprofessionals leren over onderwijsvernieuwing en je verdiepen in wat écht werkt in de praktijk? Houd dan onze website goed in de gaten: binnenkort start de inschrijving voor het gratis webinar op 28 mei, ‘Hoe organiseer je onderwijsvernieuwing zó dat het werkt?’.
Tijdens dit webinar brengen we professionals samen om van én met elkaar te leren. We delen de belangrijkste lessen die we de afgelopen tien jaar hebben opgedaan binnen het mbo en hbo en creëren ruimte om ervaringen uit te wisselen met anderen die met dezelfde uitdagingen te maken hebben.
Liever persoonlijk sparren over onderwijsvernieuwing? Plan een 1-op-1 adviesgesprek en ontdek welke ondersteuning het beste past bij jouw onderwijsinstelling.